Waar leerlingen ooit voetbalden en in touwen klommen, werden op 2 oktober 1942 Joodse Zwollenaren samengebracht voor deportatie naar Westerbork. Daarna gingen de lessen gewoon door. Donderdag 1 oktober herdachten leerlingen van het Celeanum op diezelfde plek aan de Veerallee de slachtoffers. Ze noemden hun namen en legden rozen bij monument De Rozenboom.
Begin oktober 1942 kregen Joodse gezinnen in Zwolle opdracht zich te melden bij het Gymnasium Celeanum aan de Veerallee. Sommigen kregen te horen dat zij daar hun echtgenoten of vaders zouden terugzien, die eerder naar Nederlandse werkkampen waren gestuurd. Over een deportatie werd niet gesproken.
Staand of op harde banken de nacht in
Minstens 84 Joodse Zwollenaren werden door de bezetter bijeengebracht in het gymnastiekzaal. Dat waren voornamelijk vrouwen en kinderen van de circa 60 Zwolse Joodse mannen die sinds de zomer van dat jaar gedwongen te werk waren gesteld in Nederlandse werkkampen.
Ook de familie Levie meldde zich op 2 oktober bij het gymnasium. In een herinnering die het Celeanum publiceerde, wordt beschreven hoe het gezin met hun spullen naar de school ging. De kinderen verwachtten hun vader Salomon terug te zien, die in een werkkamp zat.
Leerlingen van het Celeanum leggen rozen neer bij de rozenboom. Foto: 1Zwolle/Omar Spahija
In werkelijkheid brachten de Joodse Zwollenaren de nacht door in de gymzaal. Een gemeentelijk historisch onderzoek beschrijft hoe zij daar op harde banken of staand de nacht moesten doorbrengen.
De volgende dag werden zij naar Westerbork vervoerd. Voor de meesten was dat slechts een tussenstop. Vanuit Westerbork volgden transporten naar vernietigingskampen in het oosten.
Tien mensen ontsnapten
Tien mensen wisten uit de gymzaal, of later uit Westerbork te ontsnappen. Zij doken onder en overleefden zo de oorlog. Van de overige mannen, vrouwen en kinderen die vanuit Zwolle werden gedeporteerd, overleefde slechts één persoon de oorlog.
De deportaties stopten niet na oktober. Op 18 en 19 november 1942 volgde een tweede groep. Op 8 en 9 april 1943 werden opnieuw Joodse Zwollenaren weggevoerd. De novemberdeportatie verliep via de voormalige Wijnbeekschool aan de Goudsteeg. In april werden mensen rechtstreeks naar Vught of Westerbork gebracht.
Voor de oorlog woonden ruim 700 Joodse mensen in Zwolle. Volgens de gemeente overleefde ongeveer een derde van hen de oorlog.
En toen gingen de lessen weer door
Na de deportatie kreeg de gymzaal aan de Veerallee weer zijn gewone functie. Leerlingen kwamen er sporten, terwijl de geschiedenis van de plek lange tijd nauwelijks bekend was.
Dat blijkt ook uit het verhaal van oud-leerling Harry Hes, beschreven in Wim Costers boek Van Zwolle naar Westerbork en verder, over het lot van de Zwolse Joden.
Hes deed in 1947 toelatingsexamen voor het Celeanum. Dat examen vond plaats in de gymzaal aan de Veerallee. Hij kende de ruimte, maar wist niet dat daar vijf jaar eerder Joodse Zwollenaren waren samengebracht.
Pas veel later hoorde hij wat zich er had afgespeeld. Tijdens de Nachtwake van 13 april 2005, ter herinnering aan de vermoorde Zwolse Joden, stond Hes stil bij die ontdekking. De gymzaal waar hij als leerling kwam, bleek ook de plek te zijn waar andere Zwollenaren hun laatste uren in hun stad hadden doorgebracht.
De Rozenboom
Het zou nog lang duren voordat deze zwarte bladzijde uit de geschiedenis van Zwolle en het Celeanum een zichtbare plek kreeg.
In 2008 werd voor het voormalige Celeanum aan de Veerallee De Rozenboom onthuld, een monument van kunstenares Iris Le Rütte. Het monument verwijst naar de deportatie van de Zwolse Joden, maar staat ook voor hoop en veerkracht.
De inspiratie kwam uit het dagboek van Etty Hillesum. Op 2 oktober 1942 schreef zij:
‘Vruchten en bloemen dragen op elke grond, waar men geplant is, zou dat niet de bedoeling zijn?’
De Rozenboom staat op enkele meters van de voormalige gymzaal. In 2016 werd bovendien een gedenksteen in de gevel van de zaal aangebracht: ‘Dingen die niet voorbij gaan – 2 en 3 oktober 1942.’
Het Celeanum adopteerde De Rozenboom in 2015. Sindsdien is de jaarlijkse herdenking onderdeel van het schoolleven. Leerlingen lopen vanaf de huidige school aan de Westerlaan naar de Veerallee, noemen de namen van de mensen die in de gymzaal gevangen zaten en leggen rozen bij het monument.
Van schoolgebouw naar kantoor
De voormalige gymzaal aan de Veerallee is tegenwoordig onderdeel van het kantoor van woningcorporatie deltaWonen. De corporatie kocht de gymzaal in 2015. Het naastgelegen voormalige gymnasium werd in 2024 eveneens eigendom van deltaWonen.
Maar de geschiedenis van de plek is niet verdwenen. De Rozenboom staat voor het gebouw, de gedenksteen zit in de gevel en jaarlijks keren leerlingen van het Celeanum terug.
DeltaWonen heeft bij de aankoop van het voormalige gymnasium aangegeven het monumentale complex te willen behouden en er een nieuw hoofdstuk aan toe te voegen, met inclusiviteit als uitgangspunt.
Op donderdag 1 oktober lopen de leerlingen vanaf het huidige Celeanum aan de Westerlaan opnieuw naar de Veeralee.
Omdat de muren van de zaal stil blijven worden donderdag de namen van alle slachtoffers uitgesproken. Niet alleen om te herinneren wat er in oktober 1942 gebeurde. Maar om zichtbaar te houden wat lange tijd vrijwel onzichtbaar bleef. Dat achter een gewone deur van een gewone gymzaal aan de Veerallee 29 een van de donkerste hoofdstukken uit de geschiedenis van Joods Zwolle begon.
