Welke verborgen geschiedenis schuilt er achter die opvallende straatnamen, gevels en plekken van Zwolle? Omdat straatstenen niet kunnen praten ging de redactie van 1Zwolle zelf op onderzoek uit en ontsluiert vandaag het mysterie van ‘Abrahams schoot’.
Aan de buitenzijde van de Grote of Sint-Michaëlskerk in Zwolle, aan de Korte Ademhalingssteeg, vind je ‘Abrahams schoot’, de oudste gevelsteen van Zwolle.
Op de middeleeuwse steen uit circa 1300 staat in het midden een grote, bebaarde figuur met opgeheven handen. In zijn schoot zitten drie kleinere figuren met aureolen. De voorstelling wordt traditioneel uitgelegd als Abraham die de zielen van de gestorvenen in zijn schoot draagt.
Het beeld verwijst naar het Bijbelse verhaal van de rijke man en de arme Lazarus. ‘Abrahams schoot’ staat daarbij voor de plaats van rust en het paradijs na de dood. De kerk erachter fungeerde symbolisch als een soort voorportaal naar de hemel.
Mysterie en andere interpretaties
Maar er is een mysterie. Het is namelijk niet helemaal zeker wie er precies zijn afgebeeld. De meest gangbare uitleg is Abraham met drie zielen/engelen, maar er zijn ook andere interpretaties.
Een onderzoeker uit 1918, Ralph Ligtenberg, dacht bijvoorbeeld dat de grote figuur God de Vader was en dat de drie kleinere figuren Petrus, Christus en Johannes voorstelden. In de middeleeuwen konden afbeeldingen van Abraham en God de Vader bovendien nogal eens door elkaar lopen. Ofwel: het is niet 100 procent zeker wie de beeldhouwer precies wilde afbeelden.
Terwijl sommigen beweren dat er 7 vingers opgestoken lijken te worden omdat in de Bijbel het getal 7 een heilig getal is, kan de redactie dit niet beamen. Wij zien op de steen een hand met twee vingers omhoog en de andere vingers gebogen.
Een dergelijke houding komt voor als christelijk zegeningsgebaar. In middeleeuwse kunst wordt een opgeheven hand met twee vingers bijvoorbeeld bij Christus gebruikt als zegeningsgebaar. Het Metropolitan Museum (NY) beschrijft zo’n tweevingergebaar expliciet als een traditionele christelijke zegeningsvorm
Als de grote figuur een zegeningsgebaar maakt, dan past dat heel goed bij een heilige of goddelijke figuur.
Dat ondersteunt dus dat de figuur op de steen Abraham verbeeldt die de zielen in zijn schoot ontvangt en zegent, maar óók naar God.
Hoe oud is hij?
De steen wordt tegenwoordig gedateerd op ongeveer 1300. Het is een halfronde boogvulling (timpaan) van rode zandsteen. De Zwolse gemeentelijke erfgoedinformatie vermeldt dat hij waarschijnlijk afkomstig is van een Romaanse voorganger van de huidige Grote of Sint-Michaëlskerk.
De huidige kerk is veel jonger: de gotische kerk werd grotendeels gebouwd tussen 1370 en 1452. De steen is dus waarschijnlijk een overblijfsel van een kerk die hier al stond voordat de huidige kerk werd gebouwd.
Op de steen staat de Latijnse tekst:
“PRAEMIA FERT VITE LOCUS UT DOMO ISTA: VENITE”
Vrij vertaald:
“Een plaats als dit huis verschaft het loon des levens: komt!”
Dat past dus precies bij de betekenis van de afbeelding: de kerk als plaats die de gelovige naar het eeuwige leven leidt.
De steen zat vermoedelijk boven een ingang van de Romaanse kerk die rond de 11e eeuw op deze plek stond. Later is hij bewaard gebleven en ingemetseld in de buitenmuur van het koor van de huidige kerk, aan de Korte Ademhalingssteeg.
Zwolse legende
Er bestaat een Zwolse legende dat de grote figuur helemaal geen Abraham of God is.
Volgens dat verhaal zou hij de bouwmeester van de oude Romaanse kerk voorstellen.
De drie kleine figuren zouden dan zijn kinderen zijn.
Het verhaal vertelt dat de bouwmeester tijdens de bouw zonder geld kwam te zitten en samen met zijn drie kinderen van de honger dreigde om te komen. De voorstelling zou die situatie verbeelden. Maar of dat ook echt zo is geweest dat zullen we waarschijnlijk nooit meer te weten komen.
