Op 15 augustus wordt in Nederland het einde van de Tweede Wereldoorlog in Oost-Azië herdacht. De oorlog en de Japanse bezetting lieten diepe sporen na in families in voormalig Nederlands-Indië en Nederlands-Nieuw-Guinea. Aliene Bruinink-van der Velden (59) vertegenwoordigt samen met Don Joku vanuit de commissie 15 augustus Zwolle de Papoeagemeenschap. Ze werd geboren in Kouh, als dochter van een zendeling die haar moeder op Papoea ontmoette. De geschiedenis van haar ouders kreeg ze van jongs af aan mee. “Er werd thuis niet alleen over gesproken, het is ook een onderdeel van mijn DNA.”
“Mijn vader is een paar jaar na de oorlog naar Papoea gegaan en heeft de omwenteling daar meegemaakt, samen met mijn moeder”, vertelt Aliene. “Wij herdenken op 15 augustus niet alleen het einde van de Tweede Wereldoorlog, maar ook de onafhankelijkheidsoorlogen die de Papoea’s daar hebben meegemaakt.”
Spionagewerk
Toen Aliene zeven jaar oud was, keerde het gezin terug naar Nederland. Haar ouders vertelden veel over wat ze hadden meegemaakt. Haar vader, afkomstig uit Rotterdam, had de bombardementen daar gezien en ze hoorde van de boten van Karel Doorman, een van de heftigste gevechten op het water. “Mijn moeder vertelde dat de zee daar soms rood kleurde. Ik kreeg de verhalen mee over de Japanse invasie en hoe genadeloos de Japanners waren.”
Ook vertelde haar vader dat net zoals op de Molukken Papoea’s boodschappen via muziek en drums van dorp naar dorp doorgaven. Zo konden de Nederlanders informatie krijgen over de activiteiten van de Japanners.
“Er is ook heel weinig schriftelijk bekend over hun spionagewerk voor de Nederlandse regering. Jongens werden gevraagd of ze de omgeving kenden en vervolgens gerekruteerd. Jongens van veertien werden in het oerwoud gedropt en brachten informatie over naar verschillende posten. Onze geallieerden kenden daar de weg niet en hadden moeite met de zware bepakking. Daar hebben ze de Papoea’s voor gebruikt.”
Later, toen Aliene Nederlands en Geschiedenis studeerde, realiseerde ze zich pas goed hoe heftig die periode moet zijn geweest. Tegelijkertijd was het volgens haar vader een ingewikkelde en verwarrende tijd, omdat sommige Papoea’s de Japanners steunden vanuit de gedachte daarmee onafhankelijkheid van Nederland te kunnen bereiken.
Eenendertig jaar geleden keerde Aliene met haar ouders terug naar Papoea. Ze bezocht de plek waar haar ouders waren getrouwd en de locatie waar geallieerden – Australiërs, Engelsen en Hawaïanen – waren geland. “Het was een soort Normandië van Papoea. Maar als je het vergelijkt met Normandië stonden er hier alleen wat zielige, verroeste amfibievoertuigen. Dat deed me wel wat.”
Bescheiden
Volgens Aliene is er nog altijd weinig informatie over de internering van Papoea’s en hun rol tijdens de oorlog. Ze vindt het belangrijk dat hun verhaal wordt verteld, maar veel Papoea’s zijn volgens haar van nature bescheiden.
“Dat ligt ook aan de manier waarop ze in de maatschappij gerangschikt zijn: ze staan achter in de rij en gaan niet zomaar iets vertellen. Wij hebben die culturele belasting meegekregen waarbij onze ouders, net zoals de Molukkers, niet gehoord zijn. ‘Kijk vooruit en pas je maar aan’, zeiden ze dan.”
Niet opvallen, niet duidelijk zeggen wat je wilt, niet aangeven waar je grenzen liggen en de lat hoog leggen. Aliene herkent die bewijsdrang ook bij zichzelf. “Ik ben het onderwijs ingegaan om Nederlands te geven. Niet omdat het destijds mijn favoriete vak was, dat was toen geschiedenis, maar om te bewijzen dat ik Nederlands kan.”
Tegelijkertijd kreeg ze vanuit haar familie ook andere eigenschappen mee: openheid, gastvrijheid en vrij oordelen. “Dit jaar ben ik met mijn oudste twee kinderen en hun partners weer naar Papoea geweest. Ik vind het heel belangrijk om het verhaal van mijn ouders te vertellen. En zij zijn me daardoor beter gaan begrijpen.”
Ze noemt als voorbeeld het geven van koffie aan een glazenwasser uit dankbaarheid en het zorgen voor elkaar. “Dat is typisch iets voor Papoea’s. Maar ook de verhaalkracht. Mijn moeder vertelde al veel en mijn vader schreef een boek dat verfilmd is.”
Na de reis vroeg Aliene haar kinderen wat ze hadden meegenomen van het bezoek aan het eiland waar hun roots liggen. “Ze zeiden: ‘We wisten niet dat we iets misten, maar we hebben iets gevonden wat we misten en nu kunnen we het omarmen.’”
Derde generatie nieuwsgierig naar afkomst
De herdenking van 15 augustus heeft voor Aliene een dubbele lading. “Wij zijn Nederlandse ingezetenen en herdenken de mensen die voor ons land zijn gevallen. Maar het is ook een beladen dag omdat Nederland Papoea toen verkwanseld heeft bij het New York Agreement. Er is een belofte gedaan dat ze zelfstandig mochten worden, maar die is niet nagekomen. Daar ligt de pijn eigenlijk.”
Dat zorgt ervoor dat haar rol in de commissie niet door iedereen gewaardeerd wordt. “Als ik in de Papoeagemeenschap vertel dat ik lid ben van commissie 15 augustus, krijg ik veel boze reacties.”
Toch ziet Aliene het als een verhaal met twee kanten. “We herdenken en zijn trots op de mensen die voor ons gevallen zijn. Maar ik vlag hier thuis niet met de Nederlandse vlag, maar met de Morgenstervlag, die staat voor Free Papua. Niet vanuit activisme maar omdat het voor mij een dubbele betekenis heeft.”
Het mooie van de 15 augustus commissie vindt Aliene, is dat de leden opereren op wat ze delen. “We doen het samen. Bij de herdenking komen eigenlijk weinig Papoea’s, maar wel veel familie van KNIL-militairen en familie van bestuursambtenaren die op Papoea zijn opgegroeid.”
Vorig jaar sprak ze een man die was opgegroeid met de verhalen van zijn vader, die tijdens de omwenteling terug naar Nederland ging. “Zijn vader heeft altijd heimwee gehad, en hij ook, terwijl hij er nooit geweest was.”
Volgens Aliene is er een grote groep mensen die van buiten wit is, maar van binnen een sterke verbondenheid met voormalig Nederlands-Indië of Papoea voelt. “Zij zijn blij met de herdenking. Hoe mooi is het dan dat ik van betekenis kan zijn en ze kan vertellen over de plekken waar hun familie is opgegroeid?”
Steeds vaker ziet ze ook dat de derde generatie nieuwsgierig wordt naar haar afkomst en familiegeschiedenis. “En dat is ook het thema van de herdenking: vertel de geschiedenis en vertel het verhaal waarom hier nu Papoea’s of Molukkers zijn.”
In Park Eekhout in Zwolle vindt op zaterdag 15 augustus de herdenking plaats van alle burgers en militairen die omkwamen in Oost-Azië in de periode 1941-1962. De capitulatie van Japan betekende op 15 augustus 1945 voor het hele Koninkrijk der Nederlanden het definitieve einde van de Tweede Wereldoorlog.
De plechtigheid bij het Indië- en Nieuw-Guinea-monument wordt georganiseerd door de commissie Herdenking 15 augustus Zwolle. De herdenking start om 19:15 uur. Inloop vanaf 18:45 uur. De plechtigheid duurt tot omstreeks 20.25 uur. Na afloop is er gelegenheid elkaar te ontmoeten en na te praten.
