De droogte speelt al langer in Nederland. Volgens Rijkswaterstaat is de stand van de IJssel laag voor de tijd van het jaar. Volgens IJsselambassadeur Wim Eikelboom is de lage waterstand in de IJssel een zorgelijke ontwikkeling die ook gevolgen kan hebben voor Zwolse stadsgrachten.
“Bij gevaren van de rivier denkt iedereen meteen aan hoog water en dijken”, vertelt Wim Eikelboom. Volgens de IJsselambassadeur is het niet hoog, maar laagwater waar steeds meer zorgen over bestaan.
De vraag of de dijken het houden is volgens Eikelboom tegenwoordig niet meer relevant. “Die dijken zijn sterk genoeg”, vertelt hij. “Maar wat doen we als de rivier heel laag staat? Dat maken we de afgelopen jaren opvallend vaak mee. In 2018, 2022 en nu dan weer.”
Volgens de Zwollenaar is laagwater een groter probleem dan extreem hoogwater. “Laagwater is misschien wel een akeliger toekomstscenario dan extreme hoogwaters. Wat je ziet is dat sinds 1995, de laatste keer dat er in Nederland een watersnood dreigde, er eigenlijk nooit meer zulke extreme hoeveelheden water bij de Rijn zijn binnengekomen.”
Alle aandacht voor hoogwater
Na het extreem hoogwater van 1995 werd in Nederland fors geïnvesteerd in waterveiligheid. Projecten als Ruimte voor de Rivier moesten ervoor zorgen dat rivieren bij extreem hoge water meer ruimte kregen.
“We hadden het idee dat we steeds vaker extreem hoog water zouden krijgen”, zegt hij. “Dat is niet echt uitgekomen tot nu toe. De extremen in hoogwater zijn niet uitgekomen, maar de extremen in laagwater wel.”
Juist voor die ontwikkeling was volgens Eikelboom te weinig aandacht. “Bij Ruimte voor de Rivier lag alle aandacht op hoogwaterveiligheid. Niet op de gevolgen van extreem laagwater. Dat is iets wat nu veel meer aan de deur klopt.”
IJssel krijgt minder Rijnwater
Dat de IJssel momenteel extra kwetsbaar is, heeft volgens Eikelboom meerdere oorzaken. “Normaal gesproken ontvangt de rivier ongeveer twaalf procent van het water dat Nederland via de Rijn binnenkomt. Door veranderingen in de rivierbodem krijgt de IJssel inmiddels minder water.”
“De bodem van de Waal is de afgelopen decennia ongeveer twee meter gezakt. Daardoor trekt die rivier bij lage waterstanden relatief meer water naar zich toe. “Dat betekent dat als laagwater komt, dat extra doortikt in de IJssel. Dus die krijgt minder water dan die zou mogen hebben. Geen twaalf procent, maar misschien wel tien.”
Gevolgen voor scheepvaart en ponten
“Dat kan best spannend zijn”, vertelt Eikelboom over de lage waterstanden. “Het is inmiddels merkbaar op de rivier. Beroepsschepen kunnen nog wel varen, maar vaak slechts met een deel van hun normale lading”, legt de IJsselkenner uit.
Voor schippers betekent dat volgens hem niet direct een financieel probleem. “Schippers krijgen gewoon meer betaald voor hun vracht, waardoor ze per saldo eigenlijk geen inkomensderving hebben.”
Anders ligt dat voor veerponten. Verschillende veerponten zijn al uit de vaart genomen door het lage water. Voor commerciële pontjes is dit een probleem. “Die moeten in een half jaar tijd hun geld verdienen. Dat lukt nu niet. Voor dat soort mensen is een lage waterstand in de IJssel een bittere pil”, vertelt Eikelboom.
Ook recreanten merken de gevolgen
Niet alleen de beroepsvaart ondervindt hinder. Ook recreanten krijgen volgens Eikelboom met de gevolgen te maken. “Als je nu op de IJssel vaart, dan zie je dat de oevers allemaal enorm stenig zijn. Het is akelig om te zien en al helemaal voor pleziervaart”, vertelt hij. “Die mensen zien een muur en kunnen het landschap niet meer zien.”
Effect op natuur nog beperkt
Ook de natuur ondervindt gevolgen van het lage water. “Doordat de rivier lager staat, daalt het grondwaterpeil in de omgeving. Dit heeft gevolgen voor natuur en landbouw in de uiterwaarden”, vertelt Eikelboom.
Op dit moment ziet de IJsselambasadeur de schade nog meevallen. “Ik zie wel dat de bodem verdroogd is, maar de rivierbossen kunnen best wel tegen een stootje. Als dit lang aanhoudt dan wordt het wel akelig voor de natuur, maar nu zie ik nog niet veel schade.”
Wel ziet hij dat nevengeulen droogvallen. Die geulen vormen belangrijke leefgebieden voor vissen, otters en andere dieren. “Die beestjes die daar leven hebben wel een probleem”, zegt hij.
Water in stadsgrachten kan gaan dalen
De gevolgen beperken zich niet tot de rivier zelf. Ook Zwolle kan uiteindelijk merken dat de IJssel minder water afvoert.
“We merken het niet meteen”, legt Eikelboom uit. “Een deel van het water dat door de grachten stroomt is IJsselwater. Via het Twentekanaal wordt IJsselwater naar het achterland van Salland en Twente gepompt. Dat water stroomt uiteindelijk via de Sallandse weteringen richting de Zwolse stadsgracht.”
“Dat hebben mensen niet door, want die denken dat dat een heel ander watersysteem is”, zegt Eikelboom. “Maar dat hangt allemaal met elkaar samen. Zolang de droogte aanhoudt, wordt ook minder water het Twentekanaal ingelaten. Duurt die situatie langer, dan kan dat uiteindelijk ook zichtbaar worden in de stadsgrachten van Zwolle.”
Vroeg in het jaar
Wat de huidige situatie volgens Eikelboom extra bijzonder maakt, is het moment waarop de droogte zich voordoet.
“We hebben deze waterstand wel vaker gehad, maar dan later in het jaar, in augustus of september. Nu hadden we dit in juli al. De natuur en landbouw bevinden zich nog in het groeiseizoen”, vertelt Eikelboom. Volgens de IJsselkenner kan dit betekenen dat de mogelijke gevolgen groter zijn dan wanneer hetzelfde waterpeil later in de zomer zou optreden.
