Wat gebeurt er als rouw, technologie en theater samenkomen? En hoe is het om een overleden dierbare digitaal weer tot ‘leven’ te wekken? Dat ervaar je in de voorstelling Roman & ELIZA: A Digital Tragedy op 19 mei in Theater Odeon in Zwolle. De Ulrike Quade Company maakte een voorstelling over het leven waarin een chatrobot, kunstmatige intelligentie (AI) en menselijke emoties met elkaar vervlochten raken. De redactie van 1Zwolle sprak vooraf met de regisseuse die tijdens het interview in New York verbleef voor een congres over technologie en AI.
“Ik laat me graag overal informeren over de nieuwste ontwikkelingen”, verklaart Ulrike Quade over haar verblijf in de Verenigde Staten. Ze begon haar carrière als actrice en poppenspeler en werkt inmiddels al zeven jaar samen met hoogleraar Geesteswetenschappen prof. dr. Maaike Bleeker van de Universiteit Utrecht. “We onderzoeken met welke blik kunstenaars naar technologie kijken, en hoe we hier op een creatieve manier mee kunnen werken.”
Zelf ervaren met Thought Experiment
De aanleiding voor de voorstelling kwam voort uit Ulrikes fascinatie voor de manier waarop mensen relaties aangaan met chatbots. “Mensen worden verliefd of stoppen informatie van overleden dierbaren in een computersysteem om hen digitaal voort te laten leven. Ik denk dat dat verwrongen realiteiten met zich meebrengt-dat vind ik zeer boeiend en wilde ik laten zien.”
De voorstelling is gebaseerd op het waargebeurde verhaal van de Russische Roman Mazurenko. Na zijn overlijden ontwikkelden zijn vriendin Eugenia en vrienden een AI-chatbot waarmee zij met hem konden blijven communiceren. “De vriendin die in onze voorstelling fictief ‘Charly’ heet, runt in werkelijkheid een techbedrijf dat AI-chatbots ontwikkelt met meer dan een miljoen gebruikers,” vertelt Ulrike geboeid.
Met Roman & ELIZA wil ze bezoekers de kans geven om zelf zo’n digitale schijnwereld te ervaren, zonder dat ze die stap in het echte leven hoeven te zetten. “Je kunt jezelf afvragen: zou ik dit willen? Wat gebeurt er als ik mijn overleden grootmoeder digitaal tot leven wek? En wat doet dat met mij? In het theater creëren we een ruimte waarin je zulke vragen veilig kunt onderzoeken.
Omdat deze technologieën nog maar net op de markt zijn weten we de effecten hiervan nog niet. Maar om theater hierin te kunnen gebruiken als een ruimte om dit samen te onderzoeken vind ik heel waardevol”, vertelt Ulrike gepassioneerd over het zogenoemde ‘Thought-experiment’.
Hadewych Minis als chatbot Eliza
Het samenbrengen van kunst en technologie is ontstaan vanuit haar poppenspel verleden. “Ik ben met poppen gaan werken omdat ik op een andere manier naar de wereld kijk. Met poppen of hologrammen verplaats je de mens uit het middelpunt. Je onderzoekt hoe mensen reageren op een steeds veranderende werkelijkheid,” vertelt Ulrike, die Zwolle vaak bezocht vanwege het toenmalige poppentheater Gnaffel.
In de voorstelling bevindt het publiek zich als het ware ín de chatbot, die een gezicht en stem krijgt via actrice Hadewych Minis. Zij speelt ELIZA, ’s werelds eerste chatbot. “Bij een chatbot stellen we ons vaak toch een soort therapeut voor”, legt Ulrike uit.
Met videobeelden, geavanceerde technologie, poppen en soundscapes worden bezoekers meegenomen in de digitale wereld van de chatbot. “Op het toneel is alleen de acteur te zien die de overleden Roman speelt. Je ziet hoe hij gevangen zit in het netwerk en hoe zijn vriendin worstelt met het feit dat hij weg is en niet meer terugkomt.”
Zowel helend als gevaarlijk
Hoe kijkt Ulrike zelf aan tegen een schijnwereld waarin we de doden digitaal laten voortleven? “Ik kan me voorstellen dat als iemand plots overlijdt een digitale chatbox in therapievorm zeker helend kan zijn. Zodra je iemand ziet bewegen, gebeurt er iets — zelfs wanneer je weet dat het niet echt is. Deze therapievormen bestaan al met begeleiding. Ook bij bijvoorbeeld seksuele misdrijven kun je hiermee weer naar het moment toegaan. Maar we moeten hier wel bijzonder voorzichtig mee omgaan.
Wij werken ook met ziekenhuizen samen en kijken of deze technologieën ons kunnen helpen”, vervolgt de regisseuse die het belangrijk vindt dat alles wat ze op het toneel brengt van tevoren onderzocht en wetenschappelijk onderbouwd is. Om kunstmatige intelligentie zo waarheidsgetrouw mogelijk te verwerken, ontwikkelde ze deze voorstelling dan ook samen met hoogleraar Geesteswetenschappen prof. dr. Maaike Bleeker.
“Verlies kunnen we niet uitbesteden aan robots of chatbots. Rouw blijft innerlijk werk. Je kunt ermee leren omgaan, maar niemand kan dat voor ons oplossen.”, vindt de regisseuse die zich bewust is van de gevaren van technologie en AI.
Uiteindelijk is Ulrike’s missie om mensen met ruimte en beelden kennis te laten maken met die digitale wereld zodat ze hierover een beter beeld kunnen vormen.
“Het belangrijkste inzicht hierbij is dat we onze toekomst met technologie op een andere manier kunnen vormgegeven. Anders worden we ondergesneeuwd door digitale systemen die voor ons gaan werken- dus wij zullen hierin echt ons eigenaarschap moeten nemen”, onderstreept Ulrike die dit ook als een voorrecht ziet.
Wat ik het publiek wil meegeven? Om niet te denken dat alle digitale ontwikkelingen buiten hen om gebeuren maar om er zelf mee bezig te gaan. Want zij zijn ook de kunstenaars die dit creatief vorm kunnen geven.”
De theatervoorstelling Roman & ELIZA a digital tragedy van Ulrike Quade Company vindt plaats op dinsdag 19 mei om 20.30 uur in de Dommerholtzaal van Theater Odeon in Zwolle.
