Wat leeft er in Zwolle, wat houdt je ’s nachts wakker en wat zijn jouw zorgen of overtuigingen? Voor het stadsproject ‘Ik kan niet zwijgen’ verzamelt Hans van der Werf van de Zwolse band Hiigo de verhalen van Zwollenaren. Die input vormt de basis voor het muzikale sluitstuk op 25 september in het Academiehuis. Met nummers die geschreven zijn over wat er leeft in de Hanzestad.

Gewapend met bierviltjes met daarop de vraag ‘Waarover kan jij niet zwijgen?’ trok Hans in mei en juni al door de stad. In cafés, op evenementen en tijdens ontmoetingen met inwoners verzamelt hij verhalen die later worden verwerkt in muziek en theater.

“Die bierviltjes heb ik nu altijd bij me. Want ik ben ook een soort halve dorpsgek die het heel leuk vindt om met mensen te praten”, zegt hij lachend. “Samen met mensen iets maken, daar inspiratie uit halen en er vervolgens muziek van maken vind ik geweldig. Bovendien houd ik van deze stad en woon ik hier graag.”

Vertolken van emoties
ANNO Stadsmuseum Zwolle startte in 2023 al met het educatieprogramma waarbij in samenwerking met de Overijssel Academie het boek De Burgerbaron werd geschreven door Luc Panhuysen. Over Joan Derk van der Capellen, en het begin van de democratie.

Maar wie was die Derk nou? De 18e-eeuwse politicus die zich fel uitsprak voor burgerrechten en vrijheid van meningsuiting. En die in Zwolle het pamflet schreef met zijn beroemde openingszin ‘Ik kan niet zwijgen’?

“Het was uitzonderlijk voor die tijd dat hij het pamflet in 1 nacht door heel Nederland met geblindeerde koetsen liet verspreiden”, vertelt directeur Germa Greving van Anno Stadsmuseum Zwolle verwondert. “Het was iemand die echt iets te zeggen had. We wilden beginnen om het verhaal opnieuw te vertellen en een brug maken van toen naar de mensen nu. Waar zijn wij vandaag de dag mee bezig en wat raakt ons? En hoe willen we dat vormgeven? Hierdoor kwam een samenwerking met Hiigo al snel in het vizier. Als je het hebt over het vertolken van eigentijdse emoties, stemmen en gedachten en deze toegankelijk maken dan kunnen ze dat gewoon heel goed.”

Wat houdt je wakker
Zijn er paralellen met de tijd waarin Joan Derk leefde en 2026?
“Hij vond dat de politiek te ver van de inwoners af stond. Wij vinden ook dat burgers de kans moeten krijgen om hun stem te laten horen. Alleen je moet het wel hebben over welke stemmen meer aandacht krijgen en waar die balans dan zit. Wordt iedereen gehoord die ook gehoord zou moeten worden? Hoe gaan we daar met elkaar op een goede manier mee om. Voor de politiek is dat de grootste uitdaging”, vindt Germa.

“Hoe weet je het beleid nu te baseren op de stemmen die je in de stad hoort. Derk probeerde ook echt een volksvertegenwoordiger te zijn. Die uitdaging is vandaag de dag niet anders. Maar nu zetten we een nieuwe stap en vangen we de stemmen van Zwollenaren die we misschien wat minder horen.

Op de bierviltjes die we hebben laten drukken kunnen mensen schrijven wat hun bijvoorbeeld waker houdt. Ze zijn bij ANNO of het Academiehuis te krijgen en in te leveren en Hans heeft ze hier en ook al in de kroeg uitgedeeld. We willen Zwollenaren een kans geven om een bijdrage te leveren aan dit project”, legt de directeur uit.

De nieuwe nummers die Hiigo op basis van de teksten schrijft zijn vervolgens één keer live te horen tijdens het concert op 25 september in het Academiehuis in Zwolle. De datum komt niet uit de lucht vallen. Het is dan precies 245 jaar geleden na de verspreiding van het pamflet aan het volk. Een historisch moment in het publieke debat over burgerrechten en inspraak.

Van Belastingdienst tot wereldpolitiek
Praten mensen eigenlijk makkelijk wanneer Hans, gewapend met zijn bierviltjes, de dialoog met ze aangaat? “Bij de kroegen zijn mensen heel erg open en willen graag meewerken. Maar ik heb in het Academiehuis ook wel gehad dat mensen aangaven daar geen behoefte aan te hebben. Ze hoeven niet te praten maar kunnen ook gewoon anoniem de bierviltjes invullen en inleveren bij mij, Anno of het Academiehuis.“

De performer vindt het grappig om al die verschillende invalshoeken en reacties van mensen te voelen. “Een man die vlak bij mij in de buurt woont en ik nog niet gesproken had vroeg ik waarover hij niet langer kon zwijgen. Hij zei: ik maak me nergens zorgen over behalve de Belastingdienst”, grijnst Hans. “Maar ik vond het ook mooi dat iemand vertelde in een relatie te zitten die niet zo fijn was maar dat daar nooit over gesproken werd en dat wel eens op tafel mocht.”

Soms leveren de ingevulde teksten opvallende contrasten op. “Ik vond twee bierviltjes van mensen die kennelijk aan dezelfde tafel zaten. Op de één stond: ‘Te veel linkse mensen’. Op de ander: ‘Te veel rechtse mensen’. Een bijzondere tegenstelling dat mensen dus met elkaar aan tafel zitten maar zich met totaal andere wereldbeelden bezighouden.”

En natuurlijk zijn er volgens de muzikant ook mensen die zich politiek uitspeken. “Veel mensen zijn bezig met de grote conflicten op het wereldtoneel. Hoe ziet de wereld er over een aantal jaren uit? Het is ook mijn taak om die onderbuikgevoelens te vertalen naar een algemeen gevoel omdat ik niet over iedere concrete casus die ik binnenkrijg iets kan schrijven.”

Luisteren en samen bouwen
“Ik ben veel onderweg en heb nu altijd bierviltjes bij me. Laatst moest ik in de Douwe Egberts zijn en heb ik de mensen die daar toevallig waren verteld over het project en hebben ze de viltjes ingevuld”, vertelt Hans die ook nog bij Symphonica Stadshagen langsgaat om Zwolse stemmen te verzamelen. “Wat we met het project willen meegeven is dat er ruimte is om jezelf uit te spreken. En dat we naast praten ook moeten openstaan voor een tegengeluid en proberen te luisteren.“

Op dit moment zit Hans nog in de ‘verzamelfase’. “Als ik dan bijvoorbeeld 600 ingevulde bierviltjes heb ga ik mezelf opsluiten, de viltjes groeperen in thema’s en schrijven. Daarna gaan we met de band zitten, er muziek omheen maken en het verhaal voor de muziektheatervoorstelling vormgeven. “

Natuurlijk zijn er ook dingen waarover hij zelf niet kan zwijgen. “Ik houd van plaatsbepaling: om een community en stad te hebben die ik ken. En ik merk dat de wereld steeds iets individualistischer wordt en dat ik eigenlijk pleit voor kleine groepen in een stad die gedegen bouwen aan iets wat ze samen mooi vinden. Ik merk dat dat wel meer zou mogen”.
Germa sluit zich daar volledig bij aan. “Het samen doen vind ik heel mooi. Ik denk dat het in Zwolle ook kan. Het is een stad die groeit maar waar nog wel mogelijkheden zijn om elkaar te leren kennen. “

Wanneer is het project voor Hans en Germa geslaagd?

“Ik vind deze samenwerking nu al fantastisch! “, roept Germa enthousiast. “Als museum willen we die afstand overbruggen en een toegankelijke plek zijn. Kers op de taart is dat we 25 september met het concert laten zien wat het project heeft opgeleverd. Ik hoop verder dat het hiermee niet klaar is en stopt maar iets losmaakt. Dat mensen gaan nadenken over wat hen bezighoudt en wat zij zelf te vertellen hebben.”

Hans beseft dat hij met het project niet iedereen te vriend kan houden. “Ik kan niet alle meningen die ik binnenkrijg verwerken en daar worstel ik een beetje mee. Maar uiteindelijk gaat het erom dat we iets moois maken dat van de hele stad kan zijn. En dat mensen bij mij de ruimte hebben gevoeld om zich ongefilterd uit te laten.”

De muziektheatervoorstelling ‘Ik kan niet zwijgen’ vindt plaats op vrijdag 25 september om 20.30 uur in het Academiehuis in de Grote Kerk in Zwolle. Kaarten voor de eindvoorstelling zijn te krijgen via de website van ANNO.