Praten over je eigen uitvaart is meestal niet iets waar je voor in ‘the mood’ bent. Maar vroeg of laat: de dood komt altijd. En dan kun je volgens uitvaartondernemer Bas Smit maar beter hebben nagedacht over je wensen.
Om dat gesprek wat luchtiger te maken, bedacht hij de ‘Hier ben ik niet voor in de Moodboard’-sessie. Door creatief bezig te zijn kunnen deelnemers op donderdagavond 19 november in Huis van de Wijk laagdrempelig over hun uitvaartwensen praten.
Het idee voor de sessies ontstond vanuit de gedachte dat mensen zich beter kunnen voorbereiden op hun afscheid. Bas merkte in zijn werk dat er meer ruimte ontstaat voor het rouwproces als nabestaanden weten wat de wensen van de overledene waren.
“Je uitvaart wordt dan gelaagder en krijgt meer diepgang”, vertelt hij. “Op het moment dat iemand overlijdt, ben je vaak emotioneel en soms in de war. Op zo’n moment is het fijn als je al een aantal handvatten hebt. Het hoeft niet allemaal tot in detail vast te liggen. Het is juist mooi als nabestaanden ook hun eigen inbreng hebben. Maar als zij moeten raden wat de overledene gewild zou hebben, kan dat pijnlijk zijn. Bovendien gaat er dan veel tijd en energie zitten in iets wat je vooraf al had kunnen bespreken.”
Taarten en mooie kleding
Volgens Bas is er de afgelopen decennia steeds meer ruimte gekomen om op een persoonlijke manier afscheid te nemen. “Sinds de jaren zestig is de uitvaart uit het keurslijf gekomen van kleffe cake, koude koffie en zwarte pakken. Ook door programma’s als Over Mijn Lijk is de dood bespreekbaarder geworden.”
Toch merkt hij dat mensen soms nog denken dat er weinig te kiezen valt. “Ik sprak onlangs mensen die dachten dat er nog een bode langskwam om te vertellen welke kist er moest komen. Dat werd vroeger van tevoren bepaald. Er was weinig eigen inbreng: de dominee kwam langs en het geloof stond centraal. Uitvaarten zijn tegenwoordig veel persoonlijker. Maar dat betekent ook dat je zelf keuzes moet maken. Met de moodboardsessies wil ik mensen daarover laten nadenken.”
Tijdens de sessie liggen er tijdschriften op tafel waaruit deelnemers afbeeldingen kunnen knippen. Die plakken ze op een moodboard om hun wensen zichtbaar te maken. “Wie van muziek houdt, laat dat bijvoorbeeld terugkomen. Die kan ook nadenken over de vraag of de muziek hard moet staan. Voor iemand anders is eten heel belangrijk. Die wil geen plak cake, maar knipt bijvoorbeeld allerlei taarten uit. En wie liever geen zwarte pakken ziet, kan dat ook op het moodboard aangeven.”
Naar de kroeg
De groep deelnemers is gevarieerd, al zijn ze tot nu toe niet jonger dan 35 jaar. Bas heeft de sessies inmiddels vier keer gegeven. Elke bijeenkomst levert hem nieuwe inzichten op. “Deelnemers vertellen over dingen die ze ergens anders hebben gezien of over hoe zij het zelf zouden willen. Daardoor ga ik iedere keer weer verrijkt naar huis.”
Hij herinnert zich bijvoorbeeld een deelneemster voor wie alles tot in de details moest kloppen. “Ze was heel netjes en dat zag je ook terug op haar moodboard. Ze had een mooie kamer uitgekozen, want ze wilde niet in zo’n crematoriumruimte worden opgebaard.”
Een andere deelnemer vertelde dat hij na het overlijden van zijn oma met de familie naar de kroeg was gegaan om samen wat te drinken. “Dat had veel indruk op hem gemaakt. Hij zei: ‘Als ik overlijd, gaat iedereen daarna met elkaar borrelen.’ Zijn moodboard stond vol met kroegen en glazen.”
Grenzen die snel wegvallen
Wat Bas tijdens de bijeenkomsten opvalt, is hoe snel grenzen tijdens de sessie wegvallen. “Als iedereen iets heeft verteld, zie je dat de deelnemers heel dicht bij elkaar komen. En dat gebeurt in korte tijd. Dat is bijzonder.”
De kleine groepsgrootte helpt daarbij. Bas begeleidt de sessies, maar maakt zelf geen moodboard. Deelnemers kunnen vragen stellen, terwijl hij uitleg en informatie geeft.
Bas herinnert zich een dame die kleding heel belangrijk vond en ook mooi gekleed wilde zijn als ze opgebaard lag. “Grappig was dat zij een staande foto van iemand met een leuke outfit een kwartslag omdraaide en die op haar moodboard plakte.”
Wat verder opviel tijdens de sessies dat er weinig foto’s van traditionele houten grafkisten of urnen werden uitgeknipt. Alleen de natuurkist bleek populair. Naast afbeeldingen kunnen deelnemers ook teksten op hun moodboard zetten. “Iemand schreef bijvoorbeeld op dat de uitvaart voor de kinderen goed moest voelen. Een ander wilde thuis opgebaard worden of vond het belangrijk dat iedereen iets mocht zeggen.”
Wat moeten nabestaanden weten?
Maar welke wensen zijn nu het belangrijkste om vooraf vast te leggen? “In ieder geval of je begraven of gecremeerd wilt worden”, zegt Bas. “En ook wie je erbij wilt hebben. Alleen de buren, of juist iedereen?”
Daarnaast adviseert hij om na te denken over het opbaren. “Veel mensen willen dat onderdeel het liefst overslaan. Maar zien dat iemand niet meer leeft, kan ook helpen bij het rouwproces.”
Bas maakte dat zelf mee in zijn werk. Hij vertelt over een man van 96 jaar die zestig jaar met zijn vrouw getrouwd was. Toen zij overleed, waren ook de kinderen erbij. “Zij wilden dat de kist direct dichtging, omdat hun moeder geen pottenkijkers wilde. Natuurlijk mogen ze dat zelf bepalen. Maar ik heb wel uitgelegd dat het voor het rouwproces belangrijk kan zijn om haar nog een keer te zien. Als je dat niet doet, kun je je later gaan afvragen of ze er eigenlijk wel in lag. Het kan moeilijk zijn om te geloven dat iemand echt is overleden.”
Bas is daarom ook voorstander van thuis opbaren, omdat het volgens hem laagdrempeliger kan zijn. “Maar uiteindelijk gaat het erom wat de familie prettig vindt.”
Wensen vastleggen en loslaten
Heeft hij al veel reacties op zijn moodboardsessies gehad? “Ik hoor vaak achteraf dat ze het eigenlijk een hele leuke avond vonden. En dat ze blij zijn dat ze het gedaan hebben. Ze kunnen daarmee ook iets afsluiten.”
Wel is het belangrijk dat de wensen na afloop terug te vinden zijn. “Als je alles alleen in je telefoon zet, weten je nabestaanden misschien niet waar ze moeten zoeken. Hang het moodboard of een lijstje aan wensen ergens op of bewaar het op een plek waar anderen het kunnen vinden. Dan geef je je nabestaanden houvast en voorkom je dat ze in korte tijd allerlei keuzes moeten maken.”
Tussen een overlijden en de uitvaart zit meestal ongeveer een week. Die tijd is volgens Bas kort, zeker wanneer nabestaanden niet weten wat iemand gewild zou hebben. Hij vergelijkt het met op reis gaan. “Het is nog nooit gebeurd dat iemand naar Spanje gaat en alleen zijn skikleding bij zich heeft. En in de Alpen loopt ook niemand in zijn zwembroek. Je weet dat het eraan komt. Waarom zou je je dan niet voorbereiden?”
Bas begrijpt dat de drempel om aan een moodboardsessie mee te doen hoog kan zijn. “Maar misschien is het juist goed om te komen als je er eigenlijk geen zin in hebt. Het is tenslotte een ‘Hier ben ik niet voor in de Moodboard’-sessie.”
De avond is op donderdag 19 november van 19.15 tot 21.00 uur (inloop 19.00 uur) in Huis van de Wijk aan de Jufferenwal in Zwolle. Deelname kost € 12,50; de opbrengst gaat naar Huis van de Wijk. Aanmelden kan bij Bas Smit via info@bohemenuitvaarten.nl of 06 25 41 14 65.
