Minister Heerma van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties wil dat gemeenten gebruik gaan maken van de discriminatietoets, een instrument dat na de toeslagenaffaire werd ontwikkeld om risico’s op discriminatie en racisme binnen de overheid op te sporen. 1Zwolle deed een rondvraag onder gemeenten in de regio met de vraag of zij de discriminatie toets gaan gebruiken.
Bij de discriminatietoets onderzoekt een organisatie in interactieve sessies of er risico’s zijn op discriminatie in het beleid, processen of in de praktijk. Onder begeleiding werkt een organisatie toe naar een concreet actieplan om risico’s op discriminatie te verkleinen.
Doel van de toets is het voorkomen van institutionele discriminatie zoals het gebruik van discriminerende algoritmes bij het toeslagenschandaal waarbij bijvoorbeeld ouders met een migratieachtergrond onterecht als verhoogd risico werden aangemerkt.
Weinig animo in de regio
Van de benaderde gemeenten gaf alleen Zwolle een inhoudelijke reactie. Volgens een woordvoerder gaat de gemeente Zwolle kijken of de discriminatietoets een plek kan krijgen in de uitvoeringsagenda diversiteit en inclusie. Hattem laat weten niet actief met de discriminatietoets bezig te zijn. Kampen en Zwartewaterland reageerden ondanks herhaalde verzoeken niet op vragen van 1Zwolle.
Heerma wil dat gemeenten discriminatietoets inzetten
Volgens minister Heerma is het belangrijk dat gemeenten de discriminatietoets gaan gebruiken. “Ik zie absoluut toegevoegde waarde in de Discriminatietoets. Ik zal mij daarom inspannen om zoveel mogelijk partijen te stimuleren hier gebruik van te maken. Ik ben ervan overtuigd dat het ons zo weer een stap verder brengt in de aanpak van discriminatie en racisme.”
Volgens Heerma heeft institutionele discriminatie een grote impact. “Discriminatie door de overheid heeft grote impact. Niet alleen op de slachtoffers, maar ook op onze maatschappij als geheel. Burgers en bedrijven verliezen hun vertrouwen in de overheid en dit moeten we te allen tijde voorkomen.”
Om gemeenten te helpen bij de implementatie van de discriminatietoets heeft de Vereniging van Nederlandse Gemeenten een subsidie gekregen.
Risico op discriminatie en racisme bij gemeenten
Bij de gemeente Arnhem weten ze inmiddels al wat de resultaten van een discriminatietoets kunnen zijn. Die gemeente deed mee aan een pilot waarbij de discriminatietoets werd gebruikt. Uit de toets bleek dat het adresonderzoek (een verplicht onderzoek waarbij gemeenten controleren of inwoners daadwerkelijk wonen op het adres waarop zij staan ingeschreven) risico’s op discriminatie en racisme met zich mee kan brengen.
Volgens Mounia Arkhouch-Smits, afdelingshoofd Burgerzaken bij de gemeente Arnhem, kwam uit het onderzoek naar voren dat het mogelijk is dat vooroordelen meespelen. “Zeker gezien het feit dat medewerkers in hun afweging vaak gebruikmaken van ervaring en voorkennis over een bepaald pand of een bepaalde bevolkingsgroep. Hierin schuilen risico’s op indirecte discriminatie en racisme.”
Volgens Arkhouch-Smits is het risico op discriminatie onbedoeld aanwezig bij het adresonderzoek. Volgens het afdelingshoofd onderschreven medewerkers de conclusies uit de discriminatietoets.
Zwolle onderzoekt invoering
Dat discriminatie ook een risico is in Zwolle erkent de gemeente. “Discriminatie en racisme zijn altijd een risico, dus ook bij het uitvoeren van adresonderzoek. De gemeente Zwolle heeft op dit moment echter geen aanleiding om te denken dat dit risico significant groter is bij het uitvoeren van adresonderzoek.”
Volgens de gemeente Zwolle is aandacht voor het tegengaan van discriminatie al langer een belangrijk thema. “In Zwolle willen we dat iedereen zich thuis voelt in onze stad. Ongeacht afkomst, godsdienst, geslacht, genderidentiteit, levensovertuiging, handicap of seksuele oriëntatie. We werken hier elke dag aan”, laat een woordvoerder weten.
Training en bewustwording
Zo werd in 2025 een onderzoek naar institutioneel racisme binnen de gemeente Zwolle afgerond. Uit dit onderzoek kwam onder meer naar voren dat de ruimte die boa’s hebben om zelfstandig beslissingen te nemen een risico op discriminatie met zich mee kan brengen. Volgens het onderzoek kunnen vooroordelen en stereotypen doorwerken in de manier waarop zij mensen met een bepaalde achtergrond behandelen.
Volgens de woordvoerder zijn naar aanleiding van dit onderzoek verschillende aanbevelingen overgenomen en uitgevoerd. “Bijvoorbeeld in de vorm van een training voor medewerkers om discriminatie te herkennen en huis- en gedragsregels voor de boa’s.”
Staatscommissie: structurele aanpak nodig
Volgens de Staatscommissie tegen Discriminatie en Racisme zijn effectieve interventies nodig om institutionele discriminatie uit te bannen.” Het is niet voldoende om medewerkers simpelweg te vragen ‘zelf stil te staan’ bij de invloed van mensbeelden op beleid of dagelijkse beslissingen.”
Volgens de staatscommissie moeten organisaties zoals gemeenten hun medewerkers actief ondersteunen met training, intervisie en/of reflectie. “Zo leren professionals hun eigen aannames en institutionele biases te herkennen, te bevragen en bespreekbaar te maken met collega’s. Alleen door deze aannames en biases actief te bestrijden kan er worden gewerkt aan een structurele en duurzame aanpak van discriminatie.”
