Welke verborgen geschiedenis schuilt er achter die opvallende straatnamen, gevels en plekken van Zwolle? Omdat straatstenen niet kunnen praten ging de redactie van 1Zwolle zelf op onderzoek uit en ontsluiert vandaag het mysterie van ‘Het Hondje’.
Wie op de Grote Markt richting de Voorstraat of Luttekestraat loopt, kan de bijzondere gevelsteen met het hondje bijna niet missen. Het pand bij de Febo op nummer 15, is ook beter bekend als ‘Het Hondje’. De naam van het pand gaat terug tot de zeventiende eeuw en is verbonden met deze gevelsteen. Maar wat is het verhaal achter dat hondje? En wat gebeurde er met het pand toen het in 1998 volledig uitbrandde?
In de tijd dat huisnummers nog niet bestonden, kregen veel panden een naam. Vanaf ongeveer 1600 werden die namen vaak zichtbaar gemaakt met uithangborden, gevelstenen, muurschilderingen of windvanen. Omdat niet iedereen kon lezen of schrijven kon je zo makkelijk herkennen waar je moest zijn.
Zo kreeg ook Grote Markt 15 zijn naam.
Het hondje en de torenbrand
De gevelsteen waarop het hondje staat afgebeeld, draagt het jaartal 1669. Aan dat jaartal is een bijzonder verhaal verbonden.
In 1669 werd de Grote of Sint-Michaëlskerk getroffen door bliksem. De bliksem sloeg in de spits van de toren, waarna deze instortte. Volgens een van de verhalen was een hond het enige slachtoffer. Een andere lezing vertelt juist dat het dier ongedeerd onder het puin vandaan kwam.
Welke versie klopt, dat is niet meer te achterhalen.
Op een schilderij van de Zwolse schilder Jan Grasdorp waarop de torenbrand van 1669 is afgebeeld, is in de voorgevel van Het Hondje de gevelsteen met het hondje te zien.
De naam Het Hondje, of op z’n Zwols ’t Untien, duikt al eerder op. In 1665 wordt de huisnaam voor het eerst genoemd in een archiefstuk. Het jaartal 1669 kan later aan de gevelsteen zijn toegevoegd vanwege de gebeurtenissen rond de torenbrand.
De Kuip
Het pand heette niet altijd Het Hondje. In de zestiende eeuw was er een kuiperij gevestigd. Vanaf 1557 stond het huis bekend als De Kuip.
Tegen de Grote Kerk stond het Stadsvleeshuis en op de hoek van de Voorstraat en Luttekestraat bevond zich sinds 1600 de Stadswaag. Boter werd gewogen en vervolgens in tonnetjes of kuipen verpakt. Ook in het nabijgelegen Vleeshuis speelde de kuip een rol bij de controle van vlees.
Voor een kuiper was de locatie daarmee gunstig.
Een gevelsteen die verhuisde
Door de eeuwen heen veranderde het pand meerdere keren.
Op schilderijen uit 1782 en 1834 is de gevelsteen met het hondje nog in de voorgevel te zien. Dat veranderde in 1851. In het pand werd toen een tabakszaak geopend. Boven de ingang kwam een houten bord met het eenvoudige opschrift ‘Tabak’.
De gevelsteen met het hondje verdween uit de voorgevel en verhuisde naar de zijgevel.
Daar bleef hij uiteindelijk onderdeel van het pand.
Het gebouw kende daarna verschillende bestemmingen. Decennialang werden er rookwaren verkocht. In 1915 maakte het sigarenmagazijn plaats voor een schoenmakerij, gespecialiseerd in maatschoeisel. Tot 1968 bleef het een schoenenzaak.
Daarna openden de gebroeders Van Beek er een lederwarenzaak. Later kwam er een traiteur met veel Italiaanse specialiteiten in het pand.
En uiteindelijk werd Het Hondje vooral bekend als snackbar.
De Febo brand
Begin jaren negentig vestigde de landelijke snackketen Febo zich in het pand. Vooral in de kleine uurtjes van het weekend was het er druk. Het Zwolse uitgaanspubliek trok vanuit de omliggende straten naar de automatiek.
Op 27 december 1998 kwam daar abrupt een einde aan.
In de vroege ochtend werd brand gemeld. Een steekvlam in een frituurpan sloeg via de afzuiginstallatie over naar de hogere verdiepingen. De brandweer rukte met groot materieel uit en wist rond half vijf ’s morgens het vuur onder controle te krijgen.
Het nablussen duurde nog lange tijd. Een dag later kwamen nog steeds rookpluimen uit het pand.
De schade was enorm. Het naastgelegen pand liep brand- en vooral waterschade op. Ook bij een nabijgelegen discotheek werd uit voorzorg de inventaris uit het gebouw gehaald.
Op straat werd na de brand niet alleen meer gesproken over Het Hondje. De Zwollenaren gaven het uitgebrande pand tijdelijk nieuwe bijnamen: ‘Hot Dog’ en ‘Fikkie’.
Ouder pand dan gedacht
Na de brand werd duidelijk dat het gebouw niet zomaar een modern pand was. Monumentenzorg Zwolle liet samen met het Gemeentearchief Zwolle en het Instituut voor Bouwhistorische Inventarisatie en Documentatie uitgebreid onderzoek doen.
Tijdens de sloop werden verschillende oude onderdelen onderzocht.
De kelder bleek waarschijnlijk uit de periode 1450-1550 te stammen. De linker zijgevel dateerde vermoedelijk uit de periode rond 1640. De voorgevel, balklagen en kap waren ongeveer een eeuw later gebouwd, rond 1850.
Ook de gevelsteen uit 1669 met het hondje werd teruggevonden aan de zijgevel.
Bouwhistorisch onderzoek wees erop dat het pand in de loop van de eeuwen meerdere keren was verbouwd en uitgebreid. Waarschijnlijk werd in de zeventiende eeuw een deel van het oorspronkelijke huis afgesplitst en werd het pand vervolgens naar links en naar achteren uitgebreid.
Opnieuw bouwen
De brand had de constructie van Het Hondje zo zwaar beschadigd dat behoud van het pand niet mogelijk bleek. Monumentenzorg probeerde zoveel mogelijk onderdelen te documenteren en veilig te stellen.
Het pand was geen gemeentelijk of rijksmonument, maar stond wel binnen het beschermde stadsgezicht van Zwolle.
Voor de herbouw werd geadviseerd om aan te sluiten bij de historische omgeving. Uiteindelijk kregen architectenbureau Karssing uit Hattem en de eigenaar de opdracht om het pand opnieuw op te bouwen.
Het uitgangspunt: het nieuwe Hondje moest eruitzien als het oude.
De voorgevel werd een exacte kopie van het afgebrande pand. In de zijgevel kwamen enkele wijzigingen. Ook werd een nieuwe onderpui ontworpen, met een knipoog naar het verleden.
Voor en tijdens de sloop werd het pand nauwkeurig opgemeten en gedocumenteerd. De gevelsteen, enkele kozijnen en een gedeelte van de lijstgoot werden zorgvuldig verwijderd en opgeslagen.
Zo bleef een deel van het oude Hondje behouden.
Nadat het pand opnieuw werd gebouwd is er ter herinnering een klein steentje ‘RENO 2000’ onder aangebracht.
Overleefde het hondje?
Het hondje verwijst naar een geschiedenis die eeuwen teruggaat: van De Kuip in de zestiende eeuw, via Het Hondje in de zeventiende eeuw, naar een tabakszaak, schoenmakerij, lederwarenzaak, traiteur en uiteindelijk de Febo.
En dan is er nog de vraag of het hondje in 1669 ook echt het slachtoffer werd van de instortende kerktoren? Of overleefde het beestje deze ramp?
Het antwoord zullen we nooit te weten komen. Maar het hondje werd vereeuwigd in steen en herinnert Zwolle aan een bijzonder stukje geschiedenis.
